Desinformatie
Vermeldingen van desinformatie en nepnieuws als instrument van beïnvloeding. Komt op vanaf ~2016.
Dreigingscategorie
Hybride dreigingen
De jongste dreigingslijn: desinformatie, beïnvloeding en ondermijning onder de drempel van openlijk conflict.
Aandacht 2002–2025
DesinformatieBeïnvloeding / inmengingOndermijningHybride dreiging (expliciet)
Wat zegt de data?
Het verhaal achter de lijn
Hybride dreigingen komen pas laat als zelfstandig thema op. Desinformatie verschijnt rond 2016, ongewenste buitenlandse inmenging en heimelijke beïnvloeding krijgen vanaf 2018 een prominente plek.
Opvallend is dat de term 'hybride' zelf vooral door de MIVD wordt gebruikt, terwijl de onderliggende verschijnselen — cyber, sabotage, desinformatie, beïnvloeding — breder en door beide diensten worden benoemd. De categorie vangt dus een samenhang die in de verslagen nog volop in ontwikkeling is.
Sinds 2023 wordt hybride oorlogsvoering beschreven als structureel onderdeel van het dreigingsbeeld: sabotage van infrastructuur, cyber, desinformatie en beïnvloeding als permanente, samenhangende druk in plaats van losse incidenten.
Binnen hybride dreigingen
De afzonderlijke termen door de tijd
AandachtstellingToelichting — wat zie je en wat betekent het?
Wat zie je?
Elke lijn is één term binnen deze categorie (Desinformatie, Beïnvloeding / inmenging, Ondermijning, Hybride dreiging (expliciet)).
Hoe is dit berekend?
Aantal vermeldingen per term per jaar, gesommeerd over AIVD en MIVD, voor de volledige reeks 2002–2025.
Wat betekent dit?
De jongste dreigingslijn: desinformatie, beïnvloeding en ondermijning onder de drempel van openlijk conflict.
Beperkingen
Termen kunnen inhoudelijk overlappen; een passage kan onder meerdere termen vallen. Deze term-tellingen uit de jaarverslagen meten aandacht, niet het dreigingsniveau — voor het officiële niveau zie het NCTV-dreigingsbeeld elders.
Bekijk onderliggende data als tabel
| Jaar | Desinformatie | Beïnvloeding / inmenging | Ondermijning | Hybride dreiging (expliciet) |
|---|---|---|---|---|
| 2.002 | 0 | 11 | 1 | 0 |
| 2.003 | 0 | 11 | 5 | 0 |
| 2.004 | 0 | 12 | 1 | 0 |
| 2.005 | 0 | 7 | 1 | 1 |
| 2.006 | 0 | 10 | 1 | 0 |
| 2.007 | 0 | 8 | 2 | 1 |
| 2.008 | 0 | 8 | 1 | 0 |
| 2.009 | 0 | 3 | 1 | 1 |
| 2.010 | 0 | 12 | 1 | 1 |
| 2.011 | 0 | 8 | 1 | 1 |
| 2.012 | 0 | 7 | 1 | 0 |
| 2.013 | 0 | 4 | 1 | 0 |
| 2.014 | 0 | 13 | 0 | 0 |
| 2.015 | 0 | 7 | 1 | 2 |
| 2.016 | 3 | 19 | 1 | 20 |
| 2.017 | 0 | 12 | 4 | 9 |
| 2.018 | 2 | 26 | 2 | 15 |
| 2.019 | 5 | 27 | 7 | 5 |
| 2.020 | 10 | 14 | 4 | 1 |
| 2.021 | 11 | 26 | 6 | 1 |
| 2.022 | 3 | 20 | 17 | 2 |
| 2.023 | 1 | 14 | 14 | 1 |
| 2.024 | 4 | 16 | 11 | 1 |
| 2.025 | 6 | 15 | 12 | 4 |
Definities
Welke termen tellen mee?
Per term de exacte betekenis en het verloop. De volledige zoekpatronen staan in de data dictionary.
Beïnvloeding / inmenging
Vermeldingen van (heimelijke) politieke beïnvloeding en ongewenste buitenlandse inmenging. Krijgt vanaf 2018 een prominente plek.
Ondermijning
Vermeldingen van ondermijning van de democratische rechtsorde en het openbaar bestuur.
Hybride dreiging (expliciet)
Expliciete vermeldingen van de term 'hybride'. Opvallend: de term zelf wordt vooral door de MIVD gebruikt; de onderliggende verschijnselen (cyber, sabotage, desinformatie) worden breder benoemd.
Van inzicht naar toepassing
Wat betekent dit voor jouw rol?
Crisismanager
Hybride dreiging valt tussen de kolommen: het is deels veiligheid, deels communicatie, deels bestuur. Oefen juist de coördinatie — wie voert de regie als een dreiging zowel cyber, desinformatie als sabotage is?
Naar de route →Analist
Omdat de term zelf weinig wordt gebruikt, onderschat een telling op 'hybride' de werkelijke aandacht. Combineer met cyber-, sabotage- en beïnvloedingstermen voor een vollediger beeld.
Naar de route →Besluitvormer
Hybride dreiging raakt democratische weerbaarheid, informatie-integriteit en de continuïteit van vitale processen tegelijk. Dat vraagt om governance die over de klassieke domeingrenzen heen werkt.
Naar de route → Oefenstof
Scenario's om mee te oefenen
Gebruik deze als vertrekpunt voor een tafeloefening, scenario-verkenning of bestuurlijke bespreking.
- Scenario 01
Gecoördineerde desinformatiecampagne rond een maatschappelijk gevoelig dossier of verkiezing.
- Scenario 02
Onverklaarde sabotage van infrastructuur, gecombineerd met beïnvloeding en ontkenning — attributie en respons.
- Scenario 03
Beïnvloeding en intimidatie van diaspora-gemeenschappen of bestuurders.
Wilt u dit echt beoefenen? Goldsworthy, Stolk & Associates vertaalt deze scenario's naar een volwaardige wargame of crisissimulatie.
Naar oefenen & wargamingKantelpunten
Scharniermomenten voor hybride dreigingen
- 2018
Buitenlandse inmenging op de voorgrond
Ongewenste buitenlandse inmenging en heimelijke politieke beïnvloeding krijgen een prominente plek.
"Heimelijke politieke beïnvloeding, beïnvloeding en intimidatie."
- 2021
Rechts-extremisme als nationale dreiging
Rechts-extremisme groeit en wordt benoemd als zelfstandige nationale dreiging.
"In 2021 kregen rechts-extremistische groepen meer aanhang."
- 2025
Hybride oorlogsvoering wordt structureel
Hybride oorlogsvoering door Rusland (cyber, sabotage, desinformatie) wordt als structureel beschreven.
"Rusland vormt de grootste en meest directe dreiging voor Europa."
Andere thema's
Vervolgstap
Van inzicht naar actie
Elke doelgroep heeft een logische vervolgstap. Kies wat past bij uw rol.
Crisismanagers
Zet dreigingstrends om in briefingpunten, scenario's en oefenvragen.
Analisten
Controleer bronnen, definities, tellingen en datakwaliteit.
Besluitvormers
Begrijp kantelpunten en gebruik trends voor beleid en prioritering.
Regio's & waterschappen
Vergelijk nationale trends met uw regionale risicoprofiel en vertaal ze naar oefenthema's.
Een dreiging écht beoefenen? Vertaal de trends en kantelpunten naar een wargame, scenario-oefening of crisissimulatie met Goldsworthy, Stolk & Associates.
Oefenen & wargaming